หน้าแรก › ข่าวสาร › จัดการน้ำก่อนแล้ง 2570
เก็บน้ำก่อนแล้งเอลนีโญ: สิทธิ์ขุดสระ 1,260 ลบ.ม. กฎหมายเจาะบาดาล และข้อควรระวังธนาคารน้ำใต้ดิน
- NOAA ประกาศ El Niño Advisory 13 สิงหาคม 2569 — โอกาส มากกว่า 90% ที่จะเป็นเอลนีโญ “กำลังแรงมาก” ปลายปี 2569 ถึงต้นปี 2570
- น้ำใช้การได้ในอ่างเก็บน้ำภาคอีสานเหลือ 27% ณ 21 สิงหาคม 2569 ส่วนเขื่อนสิรินธร จ.อุบลราชธานี เหลือ 30%
- โครงการบ่อจิ๋วของกรมพัฒนาที่ดิน ขุดสระ 1,260 ลบ.ม. เกษตรกรสมทบ 2,500 บาท — อุบลราชธานีอยู่ในพื้นที่เป้าหมายปี 2569 (สายด่วน 1760)
- ⚠️ เจาะบ่อบาดาลในที่ดินตัวเองก็ต้องขอใบอนุญาต ตามมาตรา 16 พ.ร.บ.น้ำบาดาล พ.ศ. 2520 โทษจำคุกไม่เกิน 6 เดือน หรือปรับไม่เกิน 20,000 บาท
- ⚠️ คู่มือธนาคารน้ำใต้ดินที่ วช. ให้ทุนวิจัยเอง ห้ามใช้ยางรถยนต์และขวดพลาสติก ถมบ่อ และเตือนเรื่องสารเคมีซึมลงชั้นน้ำบาดาล
- FAO ระบุประสิทธิภาพการให้น้ำที่แปลง: น้ำหยด 90% · สปริงเกลอร์ 75% · ผิวดิน 60%
ทำไมต้องลงมือตอนนี้
ปลายฤดูฝนคือหน้าต่างสุดท้ายของการเก็บน้ำ และปีนี้หน้าต่างบานนี้สำคัญกว่าปกติ
ศูนย์พยากรณ์สภาพภูมิอากาศของ NOAA ประกาศ El Niño Advisory เมื่อวันที่ 13 สิงหาคม 2569 ระบุว่ามีโอกาสมากกว่าร้อยละ 90 ที่จะเกิดเอลนีโญ “กำลังแรงมาก” ในช่วงปลายปี 2569 ต่อเนื่องต้นปี 2570 โดยดัชนี Niño-3.4 เดือนกรกฎาคมอยู่ที่ +1.4 องศาเซลเซียส และมีโอกาสร้อยละ 69 ที่จะรุนแรงเกิน +2.5 องศาเซลเซียสในช่วงตุลาคมถึงธันวาคม 2569 ฝั่ง IRI มหาวิทยาลัยโคลัมเบียรายงานว่าค่ารายสัปดาห์แตะ +2.7 องศาเซลเซียสเมื่อ 12 สิงหาคม 2569 และแบบจำลอง 25 จาก 26 ตัวคาดว่าจะถึงระดับรุนแรงมาก
ขณะเดียวกัน ข้อมูลสถานภาพน้ำเขื่อนของกรมชลประทาน ณ 21 สิงหาคม 2569 แสดงว่าน้ำในมือน้อยกว่าที่ตัวเลข “เปอร์เซ็นต์ความจุ” ทำให้รู้สึก
| แหล่งน้ำ | ปริมาณน้ำ | น้ำใช้การได้จริง |
|---|---|---|
| อ่างเก็บน้ำภาคตะวันออกเฉียงเหนือ | 3,894 ล้าน ลบ.ม. (47%) | 2,241.41 ล้าน ลบ.ม. (27%) |
| เขื่อนสิรินธร จ.อุบลราชธานี | 1,416 ล้าน ลบ.ม. (72%) | 585 ล้าน ลบ.ม. (30%) |
| เขื่อนอุบลรัตน์ จ.ขอนแก่น | — | 245.62 ล้าน ลบ.ม. (10%) |
ฝั่งนโยบาย คณะกรรมการทรัพยากรน้ำแห่งชาติ (กนช.) ประชุมเมื่อ 18 สิงหาคม 2569 สั่งเร่งรัดการสำรวจและฟื้นฟูบ่อน้ำบาดาลนอกเขตชลประทาน พร้อมพัฒนาแหล่งเก็บกักน้ำผิวดินเป็นน้ำสำรองฉุกเฉิน ส่วน สทนช. ระบุว่าจะปรับเกณฑ์บริหารอ่างเก็บน้ำ (Rule Curve) ให้เก็บกักน้ำไว้ให้มากที่สุดในช่วงปลายฤดูฝน — หลักการเดียวกันนี้ใช้ได้กับสระในฟาร์มของคุณ
สิทธิ์ที่ขอได้จริง: โครงการบ่อจิ๋ว
โครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทานของกรมพัฒนาที่ดิน หรือที่เรียกกันว่า “บ่อจิ๋ว” เป็นสิทธิ์ที่เกษตรกรรายย่อยเข้าถึงได้จริง
| รายการ | รายละเอียด |
|---|---|
| ความจุสระ | 1,260 ลูกบาศก์เมตร |
| ขนาดปากบ่อ | ไม่น้อยกว่า 25 × 27.5 เมตร ลึกไม่เกิน 3 เมตร |
| พื้นที่ที่ต้องเผื่อ | ข้างละ 2 เมตร สำหรับเครื่องจักรทำงาน |
| เกษตรกรสมทบ | 2,500 บาทต่อบ่อ (ส่วนที่เหลือรัฐรับผิดชอบ) |
คุณสมบัติพื้นที่คือต้องเป็นพื้นที่เกษตรกรรมนอกเขตชลประทาน มีเอกสารสิทธิ์ ประสบปัญหาขาดแคลนน้ำหรือแล้งซ้ำซาก ดินเก็บกักน้ำได้ ความลาดชันไม่เกิน 15% หลีกเลี่ยงพื้นที่ดินทราย และควรดำเนินการเป็นกลุ่มเพื่อประหยัดค่าเคลื่อนย้ายเครื่องจักร
กรมพัฒนาที่ดินระบุพื้นที่เป้าหมายภาคอีสานปี 2569 รวม จังหวัดอุบลราชธานี นครพนม ศรีสะเกษ ยโสธร ร้อยเอ็ด อำนาจเจริญ และมุกดาหาร ยื่นเรื่องได้ที่สถานีพัฒนาที่ดินจังหวัด หรือสายด่วน 1760
เจาะบ่อบาดาล: เรื่องที่คนเข้าใจผิดมากที่สุด
ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดคือ “เจาะในที่ดินตัวเองไม่ต้องขออนุญาต” — ไม่จริง
มาตรา 16 พระราชบัญญัติน้ำบาดาล พ.ศ. 2520 กำหนดให้การเจาะและใช้น้ำบาดาลต้องได้รับใบอนุญาต ไม่ว่าจะเป็นผู้มีกรรมสิทธิ์หรือสิทธิครอบครองที่ดินนั้นก็ตาม โทษตามมาตรา 36 ทวิ คือจำคุกไม่เกิน 6 เดือน หรือปรับไม่เกิน 20,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ
สิ่งที่ควรรู้เพิ่ม
- บทลงโทษนี้ไม่ใช่กฎหมายใหม่ — มีมาตั้งแต่การแก้ไขเพิ่มเติมปี พ.ศ. 2535 ตามที่โคแฟคตรวจสอบไว้
- “น้ำบาดาล” ตามกฎหมายหมายถึงน้ำที่อยู่ลึกเกิน 15 เมตรจากผิวดิน
- ตั้งแต่ปี 2554 ทุกจังหวัดทั่วประเทศถูกประกาศเป็นเขตน้ำบาดาลแล้ว
- การใช้น้ำบาดาลเพื่ออุปโภคบริโภคและเกษตรกรรมในพื้นที่ที่ประปาเข้าไม่ถึง ได้รับยกเว้นค่าใช้น้ำบาดาล — แต่นี่คือยกเว้น ค่าน้ำ ไม่ใช่ยกเว้น ใบอนุญาต อย่าสับสนสองเรื่องนี้
สำหรับจังหวัดอุบลราชธานีและอีก 72 จังหวัด ยื่นคำขอที่ สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัด ค่าคำขอ 10 บาท ค่าใบอนุญาตตามขนาดท่อ 100 บาท (4 นิ้ว) / 500 บาท (4–6 นิ้ว) / 1,000 บาท (8 นิ้วขึ้นไป) เอกสารที่ต้องใช้คือบัตรประชาชน ทะเบียนบ้าน และเอกสารสิทธิ์ที่ดิน
ธนาคารน้ำใต้ดิน: สิ่งที่คนโปรโมทไม่ค่อยพูด
ธนาคารน้ำใต้ดินถูกส่งเสริมกว้างขวางในไทย และมีสองระบบหลัก
| ระบบ | ขนาด | ต้นทุนโดยประมาณ |
|---|---|---|
| ระบบเปิด | กว้าง/ยาว 25–40 ม. ลึก 7–15 ม. | 100,000–500,000 บาท/บ่อ |
| ระบบปิด | กว้าง 1–1.5 ม. ลึก 1.5–3 ม. | ประมาณ 1,000 บาท/บ่อ |
แต่มีข้อควรระวังที่มาจากแหล่งที่สนับสนุนเทคนิคนี้เอง ไม่ใช่จากฝ่ายค้าน คู่มือการทำธนาคารน้ำใต้ดินที่ สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) สนับสนุนทุนวิจัยเมื่อปี 2564 เตือนไว้ว่า
“สารตกค้างจากยาฆ่าแมลงและสารเคมีอาจซึมลงไปพร้อมน้ำ และซึมผ่านชั้นน้ำบาดาลลงสู่น้ำบาดาลระดับลึกได้อย่างรวดเร็ว ซึ่งอาจกระทบคุณภาพน้ำที่สูบขึ้นมาใช้ — ต้องมีการศึกษาทางวิชาการอย่างจริงจัง”
คู่มือฉบับเดียวกัน ห้ามใช้ยางรถยนต์และขวดพลาสติก เป็นวัสดุถมบ่อ โดยแนะนำเฉพาะหินใหญ่ หินกลาง หินเล็ก เศษอิฐ เศษกระเบื้อง หรือขวดแก้ว — ข้อนี้ขัดกับคลิปและโพสต์จำนวนมากที่แชร์กันว่าใช้ยางรถยนต์ได้ ส่วนขนาดระดับครัวเรือนคือขุดกว้าง 30–80 เซนติเมตร ลึก 50–120 เซนติเมตร
ด้านหน่วยงาน กรมทรัพยากรน้ำบาดาลประเมินความเหมาะสมของพื้นที่เติมน้ำใต้ดินระดับตื้นจากธรณีวิทยา ธรณีสัณฐาน ระดับน้ำใต้ดิน ชนิดดิน และความลาดชัน แบ่งเป็น 4 ระดับ และระบุว่าพื้นที่ระดับ “เหมาะสมน้อย” และ “ไม่เหมาะสม” ไม่ควรดำเนินโครงการ หากจำเป็นต้องสำรวจเพิ่มเรื่องอัตราซึมของดิน ความลึกระดับน้ำ และแหล่งมลพิษที่อาจปนเปื้อนน้ำใต้ดิน ส่วนศูนย์องค์ความรู้ฯ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม แนะนำให้ผู้เชี่ยวชาญด้านธรณีวิทยาประเมินก่อน และใช้วัสดุที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมเพื่อเลี่ยงการปนเปื้อนโลหะหนักในระยะยาว
ยืดน้ำที่มีให้ใช้ได้นานขึ้น
เมื่อเก็บน้ำได้แล้ว โจทย์ถัดไปคือใช้ให้คุ้มที่สุด FAO ระบุค่าประสิทธิภาพการให้น้ำที่แปลง (field application efficiency) ไว้ดังนี้
| วิธีให้น้ำ | ประสิทธิภาพ |
|---|---|
| ผิวดิน / ร่อง / แอ่ง | 60% |
| สปริงเกลอร์ | 75% |
| น้ำหยด | 90% |
ส่วนต่างจาก 60% เป็น 90% คือน้ำที่ยืดออกไปได้อีกหลายสัปดาห์ในหน้าแล้ง ทั้งนี้ FAO ย้ำว่าค่าเหล่านี้ขึ้นกับวินัยการจัดการของเกษตรกร และอาจต่ำกว่านี้ถ้าขาดวินัย
งานวิจัยไทยที่วัดผลจริงมีตัวอย่างจากแปลงพริกที่ตำบลออนใต้ อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ ตีพิมพ์ในวารสารเกษตรศาสตร์และเทคโนโลยี มทร.อีสาน ปี 2568 พบว่าระบบเทปน้ำหยดใช้น้ำ 0.59–0.79 ลิตรต่อต้นต่อเดือน เทียบกับการให้น้ำแบบร่อง 1.62–2.72 ลิตร คือ ลดการใช้น้ำราว 68.20% ขณะที่ผลผลิตสูงกว่า 2.3 เท่า และต้นทุนการผลิต 14.90 บาทต่อกิโลกรัมในปีแรก เทียบกับวิธีเดิม 23.10 บาท
เช็กลิสต์: ทำอะไรตอนไหน
ทำทันที (สิงหาคม–ตุลาคม 2569 — หน้าต่างเก็บน้ำสุดท้าย)
- เติมสระให้เต็มก่อนฝนหมด ซ่อมคันดินและทางน้ำเข้าออก
- วัดปริมาตรน้ำที่ใช้ได้จริง แล้วคำนวณว่าพอกี่เดือนที่อัตราการใช้ปัจจุบัน
- ตรวจสถานะใบอนุญาตบ่อบาดาล — ถ้าลึกเกิน 15 เมตรและยังไม่มี ให้ยื่นที่สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัด
- โทร 1760 หรือติดต่อสถานีพัฒนาที่ดินจังหวัด ถามคิวและอัตราสมทบของโครงการบ่อจิ๋วปีปัจจุบัน
ทำระหว่างหน้าแล้ง (พฤศจิกายน 2569 – เมษายน 2570)
- เปลี่ยนพืชมูลค่าสูงมาใช้น้ำหยดก่อน เพราะให้ผลตอบแทนต่อหยดน้ำสูงสุด
- เลิกให้น้ำแบบท่วมแปลงในพืชที่เปลี่ยนได้
- ใช้ปั๊มโซลาร์ในช่วงแดดจัด ซึ่งตรงกับช่วงที่พืชต้องการน้ำและค่าพลังงานแพงที่สุด
- ติดตามประกาศจังหวัด — กนช. สั่งเร่งสำรวจและฟื้นฟูบ่อบาดาลนอกเขตชลประทานแล้ว อาจมีงบลงพื้นที่ผ่านอำเภอหรือ อบต.
เรื่องแหล่งน้ำระดับพื้นที่ในอุบลราชธานี สำนักงานชลประทานที่ 7 ดำเนินโครงการเพิ่มประสิทธิภาพอ่างเก็บน้ำห้วยถ้ำแข้ ระยะที่ 2 อำเภอตระการพืชผล เพิ่มความจุจาก 13.7 เป็น 17.5 ล้านลูกบาศก์เมตร และขยายพื้นที่ชลประทานจาก 11,614 เป็น 13,864 ไร่
มุมมองจากฟาร์ม
เก็ตไกด์ฟาร์มลงมือเรื่องน้ำมาตั้งแต่ปีแรก ๆ ทั้งขุดบ่อ เจาะน้ำบาดาล ทำธนาคารน้ำใต้ดิน และวางระบบน้ำทั้งฟาร์มด้วยแรงของครอบครัวเอง ดูภาพขั้นตอนจริงได้ที่หน้า เรื่องราวฟาร์ม
เหตุผลที่เราเลือกเขียนเรื่องข้อควรระวังของธนาคารน้ำใต้ดินไว้ในบทความนี้ด้วย ทั้งที่ฟาร์มเราเองก็ทำ เป็นเพราะข้อมูลชุดนั้นมาจากคู่มือที่หน่วยงานวิจัยของรัฐให้ทุนเอง ไม่ใช่จากฝ่ายที่ค้าน และเป็นเรื่องที่คนกำลังจะลงทุนควรรู้ก่อนตัดสินใจ ถ้าจะทำ ให้ทำแบบที่คู่มือแนะนำ และอย่าให้น้ำที่ปนสารเคมีลงบ่อเติม
อ่านต่อในหมวดเดียวกัน
หมวดการจัดการน้ำมี 4 บทความ เปรียบเทียบ 4 ประเทศ โดยแยกให้ชัดว่าอะไรคือโครงสร้างพื้นฐานระดับชาติที่ลอกไม่ได้ และอะไรคือเทคนิคระดับแปลงที่สวนไทยใช้ได้จริง
- อิสราเอล — น้ำหยดและน้ำรีไซเคิล พร้อมตรวจสอบตัวเลข “รีไซเคิล 90%” ที่อ้างผิดทั่วโลก และราคาที่อิสราเอลจ่ายคือดินเค็ม
- จีน — ตัวเลข 821 ลบ.ม./ไร่/ปี ที่เอามาเทียบตัวเองได้ และคำเตือนเรื่องเศษพลาสติกสะสมจากการคลุมแปลง
- ญี่ปุ่น — ระบบอัตโนมัติที่แก้ปัญหาแรงงาน ไม่ใช่ปัญหาน้ำ และบทเรียนจากสระเก่า 148,345 แห่ง
เรื่องการปลูกและดูแลต้นไม้ในช่วงรอยต่อฝน-แล้งนี้ อ่านต่อได้ที่ ปลายฝนต่อหน้าแล้ง: ปลูกกล้าไม้ผลช่วงนี้ให้รอด และเรื่องสิทธิ์เยียวยาภัยพิบัติที่ ปรับปรุงทะเบียนเกษตรกรผ่าน Farmbook
คำถามที่พบบ่อย
ขุดสระในไร่นาฟรีไหม ต้องจ่ายเท่าไหร่ ขอที่ไหน
เจาะบ่อบาดาลในที่ดินตัวเอง ต้องขออนุญาตไหม
ธนาคารน้ำใต้ดินทำได้ทุกที่ไหม
ระบบน้ำหยดช่วยประหยัดน้ำได้จริงแค่ไหน
- NOAA Climate Prediction Center — ENSO Diagnostic Discussion / El Niño Advisory (13 สิงหาคม 2569) — cpc.ncep.noaa.gov
- IRI, Columbia University — ENSO Quick Look (สิงหาคม 2569) — iri.columbia.edu
- กรมชลประทาน — รายงานสถานภาพน้ำเขื่อน เผยแพร่ผ่านคลังข้อมูลน้ำแห่งชาติ สสน. (21 สิงหาคม 2569) — tiwrmdev.hii.or.th
- กรมชลประทาน / สสน. — ตารางสรุปสภาพน้ำในอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ทั่วประเทศ (21 สิงหาคม 2569) — tiwrmdev.hii.or.th
- สำนักวิชาการ สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร — Academic Focus: แหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทานและธนาคารน้ำใต้ดิน (พฤศจิกายน 2566) — parliament.go.th
- กรมพัฒนาที่ดิน (LDD News) — พื้นที่เป้าหมายโครงการแหล่งน้ำในไร่นานอกเขตชลประทาน (5 มีนาคม 2569) · สายด่วน 1760 — lddnews.ldd.go.th
- คู่มือการทำธนาคารน้ำใต้ดิน — วิจัยโดยมูลนิธิหลวงปู่สงฆ์จันทสโรเพื่อการวิจัย ทุนสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) พ.ศ. 2564 — nrct.go.th
- ศูนย์องค์ความรู้ด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม — ข้อควรพิจารณาของธนาคารน้ำใต้ดิน — hub.mnre.go.th
- เดลินิวส์ รายงานเกณฑ์ประเมินพื้นที่เติมน้ำใต้ดินระดับตื้นของกรมทรัพยากรน้ำบาดาล (3 กันยายน 2568) — dailynews.co.th
- แนวหน้า รายงานคำเตือนอธิบดีกรมทรัพยากรน้ำบาดาล เรื่องมาตรา 16 และขั้นตอนขอใบอนุญาต (20 มกราคม 2564) — naewna.com
- กรมทรัพยากรน้ำบาดาล — คำถามที่พบบ่อย เรื่องการยกเว้นค่าใช้น้ำบาดาล — dgr.go.th
- Cofact (โคแฟค) — ตรวจสอบข้อเท็จจริงกฎหมายน้ำบาดาล (19 กุมภาพันธ์ 2569) — cofact.org
- FAO — Irrigation Water Management, Annex I: Irrigation Efficiencies — fao.org
- วารสารเกษตรศาสตร์และเทคโนโลยี มทร.อีสาน ปีที่ 6 ฉบับที่ 1 (มกราคม–เมษายน 2568) — ผลของระบบเทปน้ำหยดต่อการใช้น้ำและผลผลิตพริก — tci-thaijo.org
- สวท.อุบลราชธานี กรมประชาสัมพันธ์ — โครงการเพิ่มประสิทธิภาพอ่างเก็บน้ำห้วยถ้ำแข้ ระยะที่ 2 (14 สิงหาคม 2568) — prd.go.th
- พระราชบัญญัติน้ำบาดาล พ.ศ. 2520 และที่แก้ไขเพิ่มเติม
